«Νυστέρι και Καριοφίλι: Οι Αφανείς Ήρωες της Ιατρικής το 1821»
Η 25η Μαρτίου δεν είναι μόνο μια ημερομηνία στα βιβλία της Ιστορίας. Είναι η στιγμή που το σκοτάδι τεσσάρων αιώνων έγινε φως, είναι ο αγώνας για την ελευθερία που μας θυμίζει ότι η ελευθερία κερδίζεται με αδιάκοπο αγώνα και πίστη. Είναι ο ψίθυρος «ελευθερία ή θάνατος» που έγινε κραυγή. Σήμερα, γιορτάζουμε όχι μόνο τους ήρωες, αλλά κάθε άνθρωπο που τόλμησε να ονειρευθεί έναν κόσμο χωρίς δεσμά.
Σε αυτό τον πόλεμο υπήρξαν άνθρωποι που παρά τις ιατρικές ελλείψεις και τα μέσα, πρόσφεραν τις ιατρικές υπηρεσίες τους. Χρησιμοποιώντας εμπειρικές μεθόδους, βότανα και παραδοσιακές συνταγές που μεταφέρονταν από γενιά σε γενιά, πρόσφεραν τις γνώσεις τους στα πεδία των μαχών. Λόγω της έλλειψης φαρμάκων, στρέφονταν στη φύση και σε παλιές πρακτικές. Για τον καθαρισμό των πληγών και την απολύμανση τους, χρησιμοποιούσαν ρακί, κρασί και ξύδι. Βότανα όπως το χαμομήλι, το σπαθόχορτο που είχε ισχυρή και αντισηπτική και επουλωτική δράση, η μέντα και το αφιόνι (όπιο) που προερχόταν από την παπαρούνα χρησιμοποιούνταν για την ανακούφιση του πόνου, το ζουμί της τσουκνίδας, για να σταματήσει η αιμορραγία. Για τις φλεγμονές έβραζαν φύλλα μολόχας και έφτιαχναν ζεστά καταπλάσματα για να «τραβήξουν» το πύον.
Μια παλιά πρακτική ήταν η τοποθέτηση ιστού αράχνης πάνω στην πληγή, που λειτουργούσε ως φυσικό δίχτυ που βοηθούσε στη πήξη του αίματος. Επιχειρούσαν χειρουργικές επεμβάσεις, αφαιρέσεις βολίδων και ακρωτηριασμούς χωρίς αναισθησία. Έκαναν βεντούζες, αφαιμάξεις και επιθέματα από λινάρι. Χρησιμοποιούσαν μουχλιασμένο τυρί ή ψωμί πάνω σε μολυσμένες πληγές. Η μούχλα περιείχε μύκητες που συχνά σταματούσαν τη μόλυνση, λειτουργώντας ως το πρώτο πρωτόγονο αντιβιοτικό.
Ο πληθυσμός και οι στρατιώτες μαστίζονταν από ασθένειες όπως η πανώλη και ο τύφος λόγω της έλλειψης καθαρού νερού, τροφής και υγιεινής. Τα ελάχιστα πρόχειρα νοσοκομεία στήνονταν συνήθως σε μοναστήρια ή σπίτια κοντά στα μέτωπα του πολέμου.
Αξιόλογοι πρακτικοί γιατροί ήταν ο Παπαδάκης από τη Λάγια της Μάνης, ο Γεώργιος Μπουπεράκος από τη Μηλιά, οι αδελφοί Γιούπη, ο Φαρμασόνης στο Ξηροκάμπι και τόσοι άλλοι.
Η οικογένεια Γιατράκου από την Άρνα Λακωνίας, της οποίας το αρχικό όνομα ήταν Μεδίκος, αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ιατρικής του 1821, καθώς τα πέντε αδέλφια πρόσφεραν ανεκτίμητες υπηρεσίες ως γιατροί και ταυτόχρονα οπλαρχηγοί. Συμμετείχαν ενεργά στις μάχες και μετά το τέλος της σύγκρουσης, άφηναν το καριοφίλι και για να πιάσουν το νυστέρι προσφέροντας ελπίδα . Η ζωή τους ήταν ένας διαρκής αγώνας πάνω από ματωμένα κορμιά. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της Τριπολιτσάς, η οικογένεια Γιατράκου είχε στήσει ένα πρόχειρο νοσοκομείο-χειρουργείο σε μια σκηνή κοντά στο στρατόπεδο. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης τους εκτιμούσε βαθύτατα και τους συμβουλευόταν συχνά για τα θέματα υγείας του στρατεύματος
Ο Παναγιώτης Γιατράκος είχε σπουδάσει Ιατρική στην Ιταλία και θεωρούνταν από τους πιο καταρτισμένους από την οικογένεια. Έγινε μέλος της Φιλικής Εταιρίας και αργότερα στρατηγός, παίζοντας καθοριστικό ρόλο στην πολιορκία της Τριπολιτσάς. ¨Ήταν ο κύριος χειρουργός της οικογένειας, που οργάνωνε πρόχειρα χειρουργεία στο πεδίο της μάχης. Είχε φέρει από την Ευρώπη 64 χειρουργικά εργαλεία, τα οποία χρησιμοποιούσε στα πεδία των μαχών. Ήταν ο άνθρωπος που εφάρμοζε γνώσεις ανατομίας και χειρουργικής, γεγονός που μείωνε τα ποσοστά θνησιμότητας από γάγγραινα. Χρησιμοποιούσε λεπτά νυστέρια αντί για μαχαίρια και έραβε τις πληγές με μεταξωτή κλωστή όταν υπήρχε.
Στο αρχείο της οικογένειας αναφέρεται ότι σ΄ένα από τα χειρουργεία, χρησιμοποίησε δυνατό κρασί για να πιεί ο τραυματίας και να ζαλιστεί. Στη συνέχεια με σταθερό χέρι και μια ειδική λαβίδα, άνοιξε τη πληγή. Για να σταματήσει την αιμορραγία, πύρωσε ένα σπαθί στη φωτιά και «έκαψε» το σημείο της τομής. Ο τραυματίας ούρλιαζε, αλλά η αιμορραγία σταμάτησε και η πληγή απολυμάνθηκε από τη θερμότητα. Για τις απλές πληγές για να μην μολυνθούν με γάγγραινα επέμενε στο πλύσιμο με ξύδι και βρασμένο νερό σε αντίθεση με άλλους πρακτικούς που άλειφαν τις πληγές με χώμα.
Λέγεται ότι η οικογένεια Γιατράκου γνώριζε άριστα τη χλωρίδα της Μάνης, χρησιμοποιώντας εξειδικευμένα καταπλάσματα βοτάνων για να σταματούν την αιμορραγία και να προλαβαίνουν τη γάγγραινα. Υπήρξαν δεξιοτέχνες στην αφαίρεση των βολίδων με τη χρήση απλών μαχαιριών ή τσιμπίδων. Λόγω της έλλειψης αναισθησίας, η ταχύτητα και η επιδεξιότητά τους ήταν κρίσιμες για την επιβίωση των τραυματιών, δεδομένης της απουσίας αναισθησίας.
Αξιοσημείωτο είναι ότι η οικογένεια Γιατράκου προσέφερε τις ιατρικές της υπηρεσίες και τα φάρμακα εντελώς δωρεάν στους αγωνιστές, καλύπτοντας τα έξοδα από δικούς τους πόρους. Σήμερα το αρχείο της οικογένειας Γιατράκου φυλάσσεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους και διασώζονται έγγραφα και σημειώσεις που τεκμηριώνουν τη δράση τους κατά την κρίσιμη περίοδο 1821-1828.
Η θυσία των αδελφών Γιατράκου και των πρακτικών γιατρών του 1821 αντηχεί μέχρι σήμερα στους διαδρόμους των σύγχρονων νοσοκομείων. Τότε, η μάχη δινόταν με βότανα και πρωτόγονα εργαλεία κάτω από τους ήχους των καριοφιλιών· σήμερα, δίνεται με τεχνολογία αιχμής και επιστημονική εξειδίκευση. Όμως, η ουσία παραμένει η ίδια: η αυταπάρνηση του γιατρού που ξεπερνά τα όρια των αντοχών του για να σώσει μια ζωή. Όπως οι Γιατράκοι προσέφεραν τα πάντα από “ιδίους πόρους” στα πεδία των μαχών, έτσι και οι σύγχρονοι υγειονομικοί παραμένουν οι αφανείς στρατιώτες σε κάθε εθνική κρίση ή πανδημία, αποδεικνύοντας ότι ο αγώνας για τον άνθρωπο δεν έχει ημερομηνία λήξης. Η 25η Μαρτίου μας θυμίζει πως η ελευθερία και η υγεία είναι τα πολυτιμότερα αγαθά, που κερδίζονται μόνο με αδιάκοπη προσφορά και πίστη στον συνάνθρωπο.
